Barokrijden: geschiedenis van de barokke rijstijl

Het barokrijden beleeft heden ten dage zijn renaissance, en was al ten tijde van zijn ontstaan zelf een terugblik: namelijk op de rijkunst van de oudheid.

Van de werken van de Griekse veldheer Xenophon, via het hoofse plezierrijden in de 17e eeuw, tot aan de moderne vrijetijdsbesteding: de geschiedenis van het barokrijden weerspiegelt een voortdurende terugblik op de harmonieuze verbinding tussen ruiter en paard.

Direct naar

Barokzadel: modellen en info over Iberosattel®

Ibero Barock Ibero Classic Plus Ibero Escuela Ibero Amazona Comfort Vaquero Mexicano Vaquero Breitschaft

Waar liggen de oorsprongen van het barokrijden?

Antieke ideeën over de invoelende, geweldloze training van paarden zijn overgeleverd in de werken van de Griekse staatsman en veldheer Xenophon, daterend uit de 4e eeuw voor Christus.

Bij Xenophon dient de training in de eerste plaats om het paard in de strijd te kunnen beheersen. De door hem overgeleverde basisprincipes van het rijden berusten echter op inzichten over de aard van het paard en het belang van gymnastisering, die tot vandaag geldig zijn gebleven.

"Wat afgedwongen en onbegrepen is, is nooit mooi en zou net zo zijn als wanneer men een danser met zweep en prikkels tot springen zou willen dwingen." — Uit Xenophon: Over de rijkunst. —

Zoals andere antieke geschriften werden ook de werken van Xenophon na de ondergang van de antieke stadstaten en rijken in kloosterbibliotheken bewaard en gekopieerd. Zo bleven ze bewaard tot hun herontdekking in het Italië van de 16e eeuw.

Nieuwe bloei in de renaissance

De renaissance bracht een nieuwe bloei van alle kunsten, waaronder ook de rijkunst.

De Napolitaanse edelman Federico Grisone bestudeerde het werk van Xenophon en nam bijna woordelijk passages over de rijzit en hulpgeving over in zijn in 1550 verschenen rijleer „Ordini del Cavalcare".

De bestseller, in talrijke edities gedrukt en al snel ook in Franse, Duitse, Engelse en Spaanse vertaling gepubliceerd, vestigde Grisones faam als vader van de moderne rijkunst.

Grisones bijdrage aan de verdere ontwikkeling van de barokke rijkunst:

Belang van de hankenbuiging (de hoekstand van de achterbenen).

Invoering van de volte (het rijden in een cirkel).

Nadruk op de tot dan toe weinig beoefende draf-arbeid.

Geweldloos was de training die Grisone propageerde overigens allerminst: de door hem beschreven strafmethoden (egel onder de staart, aan stokken gebonden krabbende katten) lezen vandaag even bizar als wreed.

De leerlingen van de nieuwe rijkunst: terugkeer naar geweldloosheid

Tot de leerlingen van Grisone behoorde Giovanni Battista Pignatelli, aan wiens rijacademie in Napels op zijn beurt de Fransman Antoine de Pluvinel werd opgeleid.

Pluvinel werd later rijleraar en stalmeester van Lodewijk XIII, en herhaalde uit eigen overtuiging de afkeer van geweld die Xenophon al had gepropageerd.

Ook Pluvinel publiceerde een rijleer, de in 1623 verschenen „Manège Royal", waarvan het succes aanvankelijk echter minder doorslaggevend was.

"Op een paard dat uit angst gehoorzaamt, kun je niet vertrouwen. Er zal altijd iets zijn waar het banger voor is dan voor de ruiter. Maar als het zijn ruiter vertrouwt, zal het hem vragen wat het moet doen wanneer het bang is." — Uit Pluvinel: Manège Royal. —

In het Frankrijk van Lodewijk XV komt alles samen

Het gedachtegoed van Pluvinel effende de weg voor François Robichon de la Guérinière, die uiteindelijk de grondlegger van de klassieke rijkunst zou worden.

La Guérinière had een eigen rijacademie in Parijs, publiceerde het baanbrekende werk „École de Cavalerie" en werd in 1730 rijmeester van de koning en directeur van de nieuw gebouwde koninklijke rijschool Le Manège des Tuileries.

Eerste systematische, geweldloze training van het paard

In de „École de Cavalerie" beschrijft La Guérinière voor het eerst een systematische training voor het paard: geweldloos, met logisch op elkaar voortbouwende lessen die van licht naar zwaar oplopen, met aandacht voor de biomechanica en de natuurlijke behoeften van het paard.

Tot zijn belangrijkste "uitvindingen" behoort naast de correcte rijzit ook de schouderherein: waarschijnlijk de sleutelles van de klassiek-barokke rijkunst.

"De rijkunst lijkt alleen oefening te vereisen. Toch is oefening zonder ware grondbeginselen niets dan routine, waarvan de vruchten inspanning, onzekere uitvoering en valse pronkstukken zullen zijn, waarmee men de halve kenners kan imponeren." — Uit La Guérinière: École de Cavalerie. —

Het optreden van La Guérinière viel samen met een tijdsgeest waarin rijden niet meer alleen krijgshaftige, maar steeds meer ook representatieve doeleinden diende: een prachtig paard mooi en harmonieus kunnen berijden was een must voor grote en kleine heersers van het absolutistische tijdperk.

Verspreiding van de „École de Cavalerie" in Europa

In vele talen vertaald, werd de „École de Cavalerie" het standaardwerk van de bloeiende rijopleiding aan Europese hoven.

1735 werd de nieuwe wintermanege van de Weense Hofburg voltooid: hier ontstond de Spaanse Hofrijschool (zo genoemd naar de daar ingezette "Spaanse paarden", zoals het van Iberische paarden afstammende ras van de Lipizzaners destijds werd genoemd).

Revolutie, economisering en invloed van het leger in de 18e en 19e eeuw

Aan de Spaanse Hofrijschool in Wenen worden tot op de dag van vandaag de tradities van de klassieke rijkunst tot in detail in ere gehouden. Elders ontstonden breuken:

De Franse Revolutie, waardoor de Franse monarchie tijdelijk werd afgeschaft, evenals de daaropvolgende napoleontische oorlogen, leidden tot ingrijpende omwentelingen aan Europese hoven en daarmee ook tot de neergang van veel opleidingscentra van de klassieke rijkunst.

Economie en standaardisering deden ook in de wereld van het rijden hun intrede. Zo maakte François Baucher in 1843 naam met een (destijds al omstreden) rijleer die de basisopleiding van een rijpaard tot slechts drie maanden "indampte". In Duitsland bleef de invloed van de klassieke rijleer relatief sterk dankzij de voortdurende opleidingsactiviteit van de Spaanse Hofrijschool. Belangrijke namen hier zijn Louis Seeger, B. von Oeynhausen en, een generatie later, Gustav Steinbrecht met zijn geschrift „Das Gymnasium des Pferdes" (1885).

Invloed van het leger: Vanaf ongeveer het midden van de 19e eeuw domineerde in Europa het moderne warmbloed, een smaller paard van het rechthoekige type, dat voornamelijk militair werd ingezet. Rijkunst voor representatieve doeleinden was grotendeels verleden tijd. Tot het einde van de Tweede Wereldoorlog bleef de ruitersport sterk door het leger bepaald, dat terreinvaste gebruikspaarden verlangde.

Invloeden uit Engeland: paardenrennen, jachten te paard, de eerste dressuurtoernooien: door deze veranderingen kwam het weliswaar niet tot een directe breuk met de principes van de klassiek-barokke rijkunst, maar wel tot een verdere ontwikkeling in de richting van een in de opleiding economischer, sportievere, competitievere en over het geheel iets minder kunstzinnige rijstijl.

De vrijetijdsruitersport van de latere 20e eeuw

In de 20e eeuw veroverde het gemotoriseerde transport het privéleven net zo goed als leger, landbouw en handel, en leidde dit tot de volledige neergang van elke vorm van gebruiksrijden, begeleid door het wegvallen van de militaire opleidingstraditie op plekken als de beroemde cavalerieschool van Hannover.

Rijden wordt een sport

Enkele decennia later begon een nieuwe bloeitijd van de vrijetijdsruitersport. Rijden als breedtesport bracht een breed spectrum van ruiters voort, van oppervlakkig opgeleide "zondagsruiters" tot professionele sporters. De nieuwe ontwikkelingen leidden misschien niet tot een uitgesproken verfijning, maar wel degelijk tot een democratisering van de rijkunst.

Persoonlijkheden van de klassiek-barokke rijstijl

Uit heel verschillende bevolkingslagen kwamen hier en daar gepassioneerde individualisten naar voren voor wie kunstzinnig, paardvriendelijk rijden ter harte ging, en die zich als ruiter en trainer een naam maakten.

Aan zulke individualisten is de indrukwekkende opening en diversificatie van de moderne ruitersport te danken.

Zij brachten het westernrijden, horsemanship en het bitloos rijden naar Europa. Zij hielden de oude Europese werkrijstijlen levend in de nieuwe sport Working Equitation. En zij herontdekten ook het klassiek-barokke rijden.

Portugal: in de jaren 1960 tot 1980 konden paardenliefhebbers de principes van een verder ontwikkelde klassiek-barokke rijkunst leren kennen door de optredens en werken van de Portugese ruiter en trainer Nuño Oliveira. In 1973 werd op particulier initiatief de Koninklijk-Andalusische Rijschool in het Spaanse Jerez de la Frontera opgericht, in 1979 de Portugese School voor Rijkunst in Lissabon.

In Duitsland zette met name de jurist en ruiter Richard Hinrichs zich in voor de klassieke rijkunst. Hinrichs volgde zijn rijopleiding aan het Reitinstitut Karlsruhe, waar rijmeester Egon von Neindorff sinds 1949 de traditie van de klassieke rijopleiding hooghield, en aan de Weense Hofrijschool. Met zijn in 1989 verschenen eerste boek „Pferde – Tänzer an leichter Hand" bracht hij veel ruiters in Duitsland ertoe wijdverbreide methoden van het gedwee maken van paarden ter discussie te stellen.

Denemarken en Frankrijk: andere voor de klassieke ruitersport belangrijke persoonlijkheden van de 20e en beginnende 21e eeuw zijn bijvoorbeeld de Deen Bent Branderup met zijn "Academische Rijkunst" of de Fransman Philippe Karl met zijn „École de Légèreté", stellig uiteenlopende benaderingen, die echter zonder meer als resultaten van de klassiek-barokke renaissance kunnen worden beschouwd.

Vorming en organisatie van de barokke ruitersport in Duitsland vanaf 2000

Institut für Klassische Reiterei Hannover: in 2000 richtte Richard Hinrichs het Institut für Klassische Reiterei Hannover op.

Bundesverband für klassisch-barocke Reiterei Deutschland: in 2004 initieerde hij de oprichting van de Bundesverband für klassisch-barocke Reiterei Deutschland en de aansluiting van de nieuwe bond bij de Duitse Ruitersportbond (FN).

Fürstliche Hofreitschule Bückeburg: in datzelfde jaar werd, onafhankelijk daarvan, in de historische ruimtes van Marstall en Reithaus Bückeburg de Fürstliche Hofreitschule Bückeburg geopend.

Trainersopleiding: sinds 2007 biedt de Bundesverband für klassisch-barocke Reiterei de trainersopleiding niveau C en B aan, sinds 2012 ook trainer A.

Landskampioenschappen: sinds 2010 vinden in het Nedersaksische Verden jaarlijks landskampioenschappen voor klassiek-barokke ruitersport plaats.

Duitse kampioenschappen: sinds 2016 worden hier tegelijk de Duitse kampioenschappen georganiseerd. Daarmee is barokrijden in Duitsland nu een goed georganiseerde en gereguleerde sport.

Dit zeggen onze klanten over hun barokzadel van Iberosattel®

Sandra over het zadel Vaquero Breitschaft

"Ik heb mijn Vaquero Breitschaft al vele jaren geleden gekocht. Precies weet ik het niet meer, maar het is minstens 10 tot 12 jaar geleden. Ik heb altijd graag op dit zadel gereden, het is gewoon zo comfortabel, robuust, nog steeds mooi en heeft echt niet veel onderhoud nodig! Vorig jaar is mijn paard, waarvoor ik het zadel had gekocht, overleden. Mijn huidige paard is 4 jaar jong en ik heb gewoon even bij jullie geïnformeerd of het mogelijk is om mijn oude zadel aan mijn jonge paard aan te passen. Anders had ik een nieuwe Vaquero Breitschaft voor hem gekocht. En ik ben gewoon enthousiast! Het was GEEN PROBLEEM om het zadel aan te passen. Natuurlijk moest de galerij worden aangepast, de kamer verbreed en de bevoering aangepast, maar het was mogelijk. En dat voor een echt eerlijke prijs!"

Vaquero Breitschaft op jong paard

Sonja S. met het zadel Ibero Barock

"Het perfect op mijn kleine merrie aangepaste zadel was binnen zeer korte tijd geleverd en sindsdien zijn we allebei zeer tevreden met onze keuze! Ik zit erop alsof ik erin ben vastgegroeid en mijn kleintje kan zich vrij bewegen. Bij het trainingswerk en ook bij lange buitenritten verheug ik me elke keer weer op dit geweldige zadel."

Ibero Barock op Criollo-merrie

Nicole T. met het zadel Ibero Amazona Comfort

"Bij dressuurwerk, op de rijbaan en ook na een rit van drie uur in het terrein is het super comfortabel en gewoon heerlijk om op te zitten. Ook de kleur is gewoon geweldig en we zijn overal een blikvanger. Ik ben ontzettend blij deze beslissing te hebben genomen. Ik wil u nogmaals bedanken voor het vriendelijke en deskundige advies."

Ibero Amazona Comfort voor dressuurwerk